Ang pagbubukas ng brokerage account ang nagbibigay sa iyo ng kakayahang bumili ng shares. Ang susunod na hakbang ay ang pagdedesisyon kung sapat ang iyong pagkaunawa sa kumpanya para mamuhunan dito.
Ang checklist na ito ay hindi ginawa para magbigay ng Buy, Hold, o Sell score. Ginawa ito para matulungan kang maghinay-hinay, magtanong ng mga kapaki-pakinabang na tanong, at tukuyin kung ano pa ang kailangan mong siyasatin.
Hindi kailangang positibo ang lahat ng sagot. Ang layunin ay maintindihan kung ano ang binibili mo, anong risks ang tinatanggap mo, at ano ang dapat mong patuloy na i-monitor.
Filipino translation · English is the original StockBayan guide.
Five areas to check before you buy
1. Naiintindihan ko ba kung ano talaga ang ginagawa ng kumpanya?
Bago tingnan ang price charts o mga kamakailang galaw ng market, siguraduhing naiintindihan mo ang business.
Subukang ipaliwanag ang kumpanya sa isa o dalawang simpleng pangungusap. Ano ang ibinebenta nito? Sino ang mga customer nito? Saan ito nag-ooperate? Aling business segments ang pinakamahalaga?
Kung hindi mo maipaliwanag sa simpleng pananalita kung paano gumagana ang kumpanya, maaaring hindi mo pa sapat na naiintindihan kung ano ang binibili mo.
Mga tanong na dapat itanong:
- Anong mga produkto o serbisyo ang ibinibigay ng kumpanya?
- Sino ang nagbabayad sa kumpanya?
- Aling business segment ang nagpo-produce ng malaking bahagi ng revenue o profit nito?
- Malaki ba ang pagdepende ng kumpanya sa isang customer, produkto, proyekto, o market?
2. Paano kumikita ang kumpanya?
Ang pag-alam kung ano ang ginagawa ng isang kumpanya ay hindi palaging katumbas ng pag-unawa kung paano ito kumikita.
Halimbawa, ang isang property company ay maaaring kumita mula sa residential sales, office leasing, shopping malls, hotels, o property management. Ang isang bangko naman ay maaaring kumita mula sa interest sa loans, fees, trading income, at iba pang financial services.
Tanungin kung ano ang kailangang patuloy na mangyari para manatiling profitable ang kumpanya.
Hanapin ang:
- Pangunahing sources of revenue
- Pangunahing sources of profit
- Recurring kumpara sa one-time income
- Mahahalagang gastos na maaaring tumaas o bumaba
- Kung may business area na sumusuporta sa mas mahihinang bahagi ng kumpanya
3. Tama ba ang direksyon ng revenue at profit?
Suriin ang ilang reporting period sa halip na umasa sa iisang quarter lang.
Maaaring magandang senyales ang revenue growth, pero hindi awtomatikong ibig sabihin na mas kumikita na ang business dahil lang tumaas ang sales. Maaaring iba ang galaw ng costs, interest expense, taxes, o unusual items.
Suriin:
- Pagtaas o pagbaba ng revenue
- Operating income
- Net income
- Gross, operating, at net margins
- Earnings per share
Tanungin din kung bakit nagbago ang mga figure. Iba ang growth na dulot ng mas malakas na operations kumpara sa pansamantalang gain mula sa pagbebenta ng property o isa pang one-time event.
4. Ang nai-report bang profit ay nagiging cash?
Magkaugnay ang accounting profit at cash flow, pero hindi sila pareho.
Maaaring mag-report ang isang kumpanya ng profit habang kaunti lang ang nakokolektang cash mula sa customers, nadadagdagan ang inventory, o ginagamit ang cash para sa iba pang working-capital needs.
Suriin:
- Positive ba ang operating cash flow?
- Makatuwiran ba ang consistency ng operating cash flow kumpara sa net income sa paglipas ng panahon?
- Mas mabilis ba ang paglaki ng receivables kumpara sa sales?
- Tumataas ba ang inventory habang humihina ang sales?
Maaaring may makatuwirang paliwanag ang isang unusual quarter. Pero kung paulit-ulit na mahina ang operating cash flow kumpara sa profit, kailangan itong imbestigahan nang mas mabuti.
5. Gaano kalaki ang utang ng kumpanya?
Hindi awtomatikong masama ang debt. Nangungutang ang mga kumpanya para magpatayo ng mga proyekto, bumili ng ibang negosyo, palawakin ang operations, o matugunan ang mga karaniwang financing needs.
Ang mas mahalagang tanong ay kung kaya bang suportahan ng negosyo ang debt nito nang hindi nahihirapan.
Suriin:
- Total debt at kung paano ito nagbago
- Debt na kailangang bayaran sa loob ng susunod na taon
- Available cash
- Operating cash flow
- Interest expense
Nagkakaiba ang angkop na debt levels depende sa industriya. Hindi dapat awtomatikong husgahan gamit ang parehong debt level ang isang utility, property developer, bank, at asset-light service company.
6. Nag-i-issue ba ang kumpanya ng mas maraming shares?
Kapag nag-issue ang kumpanya ng karagdagang shares, maaaring lumiit ang porsyento ng pagmamay-ari ng mga existing shareholder sa kumpanya maliban kung sasali rin sila.
Tinatawag itong dilution.
Hanapin ang:
- Rights offerings
- Private placements
- Share plans para sa employees o management
- Conversion ng preferred shares o debt
- Iba pang pagtaas sa bilang ng outstanding shares
Hindi awtomatikong negatibo ang pag-i-issue ng shares. Ang mahalagang tanong ay kung ano ang natatanggap ng mga shareholder kapalit ng dilution. Maaaring ibang-iba ang epekto ng capital na ginagamit para sa productive expansion kumpara sa paulit-ulit na pag-i-issue ng shares para pondohan ang patuloy na pagkalugi.
7. Nagbabayad ba ng dividends ang kumpanya, at sustainable ba ang mga ito?
Kung bahagi ng dahilan ng pag-iinvest mo ang dividends, huwag lang tumingin sa kasalukuyang dividend yield.
Hindi garantiya ang mataas na historical yield na ganoon din kalaking dividend ang muling ibabayad.
Suriin:
- Dividend history
- Kung regular o special ang mga bayad
- Profit na maaaring gamitin para suportahan ang dividends
- Operating cash flow
- Debt at iba pang financing needs
- Malalaking expansion projects na maaaring mangailangan ng cash
Ang kumpanyang hindi nagbabayad ng dividends ay hindi awtomatikong poor investment. Maaaring nire-reinvest nito ang cash sa expansion o iba pang opportunities.
8. Ano ang mga pangunahing business risks?
May risks ang bawat investment. Ang goal ay hindi makahanap ng kumpanyang walang risk, kundi maunawaan kung aling mga pangyayari ang maaaring magkaroon ng malaking negatibong epekto sa negosyo.
Depende sa kumpanya, maaaring kabilang sa mahahalagang risks ang:
- Mga pagbabago sa presyo ng commodities
- Interest rates
- Mga paggalaw ng foreign exchange
- Mga pagbabago sa regulations
- Pagdepende sa iilang customer
- Malaking utang
- Mga delay sa proyekto
- Competition
- Kahinaan ng ekonomiya
- Pagdepende sa isang produkto, market, o major shareholder
Tanungin ang sarili kung nauunawaan mo ang mga risks na ito at kung komportable kang tanggapin ang mga ito.
9. Ano ang sinasabi sa akin ng mga pinakabagong report at disclosure?
Ipinapaliwanag ng company profile ang negosyo sa pangkalahatan. Sinasabi naman sa iyo ng mga bagong disclosure kung ano ang nagbago.
Bago mag-invest, suriin ang mga bagong impormasyon tungkol sa kumpanya, tulad ng:
- Pinakabagong quarterly o annual report
- Mahahalagang press release
- Mga deklarasyon ng dividend
- Paglikom ng capital
- Mga acquisition o pagbebenta ng assets
- Malalaking pangungutang
- Mga insider transaction
- Iba pang mahahalagang corporate action
Isang kapaki-pakinabang na tanong: May nangyari ba kamakailan na nagbabago sa dahilan kung bakit interesado ako sa kumpanyang ito?
10. Magkano ang binabayaran ko para sa shares?
Ang isang magandang kumpanya ay hindi awtomatikong magandang investment sa kahit anong presyo.
Tinutulungan ka ng valuation na maunawaan kung magkano ang hinihingi ng market na bayaran mo kumpara sa earnings, assets, dividends, o iba pang relevant na sukatan ng kumpanya.
Depende sa uri ng kumpanya, maaaring tingnan ng investors ang mga sukatan tulad ng:
- Price-to-earnings ratio, o P/E
- Price-to-book ratio
- Dividend yield
- Valuation kumpara sa sariling history ng kumpanya
- Valuation kumpara sa mga katulad na negosyo
Walang iisang valuation ratio na makapagsasabi kung tataas o bababa ang isang stock. Mga tool ang ratios para maunawaan kung magkano ang kasalukuyang binabayaran ng investors at kung anong expectations ang maaaring nakapaloob na sa share price.
Isulat kung bakit ka interesado
Bago mag-invest, subukang buuin ang isang simpleng pangungusap:
Interesado ako sa kumpanyang ito dahil...
Pagkatapos, isulat ang tatlong bagay na ito:
- Ang paniniwala ko: Ano sa tingin ko ang kayang maabot ng business?
- Ang babantayan ko: Aling financial o business indicators ang pinakamahalaga?
- Ang magpapabago sa pananaw ko: Anong pagbabago ang magpapahina sa orihinal kong dahilan sa pag-invest?
Gumagawa ito ng basic investment thesis. Makakatulong ito para suriin ang mga susunod na development batay sa mga dahilan kung bakit ka unang nag-invest, sa halip na basta mag-react sa araw-araw na galaw ng share price.
Simpleng halimbawa: pagbuo ng investment thesis
Isipin mong nagsasaliksik ka tungkol sa isang kathang-isip na bangko.
Bakit ako interesado: Lumalaki ang loans at deposits ng bangko habang nananatili itong profitable.
Ano ang imo-monitor ko: Loan growth, bad loans, funding costs, net interest margin, capital levels, at cash dividends.
Ano ang magpapabago sa pananaw ko: Malaki ang itinaas ng credit losses, humina ang profitability sa ilang sunod-sunod na panahon, o naging mas mahina nang malaki ang balance sheet.
Hindi nito hinuhulaan kung tataas ang share price. Nililinaw lang nito ang reasoning ng investor at binibigyan siya ng konkretong mga bagay na dapat i-monitor.
Checklist Bago Bumili
- □ Kaya kong ipaliwanag kung ano ang ginagawa ng kumpanya.
- □ Naiintindihan ko kung paano kumikita ang kumpanya.
- □ Sinuri ko ang mga recent trend sa revenue at profit.
- □ Sinuri ko ang operating cash flow.
- □ Naiintindihan ko ang kalagayan ng utang ng kumpanya.
- □ Sinuri ko kung nadaragdagan ang bilang ng shares.
- □ Kung mahalaga sa akin ang dividends, sinuri ko kung mukhang sustainable ang mga ito.
- □ Naiintindihan ko ang mga pangunahing business risk ng kumpanya.
- □ Nabasa ko ang latest quarterly o annual report.
- □ Sinuri ko ang mga recent disclosure ng kumpanya.
- □ Isinaalang-alang ko kung magkano ang binabayaran ko para sa shares.
- □ Kaya kong ipaliwanag kung bakit interesado ako sa kumpanya.
- □ Alam ko kung anong mga development ang gusto kong bantayan pagkatapos kong mag-invest.
Ang checklist ay hindi score
Hindi kailangang positive ang bawat sagot.
Maaaring may weaknesses ang strong companies, at maaaring gumanda ang kalagayan ng mga kumpanyang dumaraan sa mahihirap na panahon. Hindi masasabi ng checklist kung tataas ang share price o kung angkop sa iyo ang isang investment.
Layunin nitong tulungan kang maintindihan kung ano ang binibili mo, kung anong risks ang tinatanggap mo, at kung anong ebidensya ang dapat mong patuloy na i-monitor.
Makakatulong ang StockBayan sa pag-aayos ng company information at pagpapaliwanag ng disclosures, pero nasa iyo pa rin ang investment decision.